In beweeg- en spelsituaties lijkt samenwerken vaak vanzelfsprekend. Zet deelnemers bij elkaar, geef ze een gezamenlijke opdracht en de samenwerking komt vanzelf op gang. Zo luidt de verwachting. De praktijk laat iets anders zien; samen deelnemen aan dezelfde activiteit is nog geen samenwerking.
Denk aan een groep deelnemers die met vier matten een denkbeeldige rivier moet oversteken. Twee deelnemers pakken meteen het materiaal en bepalen de route. Een derde springt vooruit, terwijl anderen blijven kijken. Wanneer het plan niet werkt, ontstaat onrust. Eén deelnemer gaat aan de kant zitten. Voor een buitenstaander lijkt dit misschien een opdracht die niet op gang komt. Voor een professional is het vooral informatie: in korte tijd wordt zichtbaar hoe rollen, invloed, betrokkenheid en onzekerheid in deze groep verdeeld zijn.
En daarin kun je zien: is hier sprake van samenwerking? Krijgen deelnemers toegang tot het spel? Worden ideeën gehoord? Ontstaat er ruimte om mee te denken, fouten te maken en verantwoordelijkheid te nemen?
Samen bezig zijn is nog geen samenwerken
Wij maken onderscheid tussen drie vormen van groepsactiviteit.
Bij samen bezig zijn doen deelnemers gelijktijdig mee aan dezelfde activiteit.
Bij taken verdelen spreken zij af wie wat doet, maar blijft de afstemming vaak beperkt.
Bij samenwerken reageren deelnemers empathisch op elkaar, nemen zij gezamenlijke besluiten, herstellen zij misverstanden en dragen zij zorg voor het proces én voor elkaars deelname.
Samenwerking kan spontaan ontstaan wanneer een groep zich veilig voelt, de opdracht helder is en deelnemers elkaar aanvoelen. Toch vraagt samenwerking waarin iedereen kan meedoen en invloed heeft meestal meer: een doordachte activiteit, duidelijke verwachtingen, concrete samenwerkingsvaardigheden en begeleiding die ondersteunt met voldoende ruimte voor deelnemers.
Samenwerken is geen vriendelijke ‘extra’ boven op de les, training of activiteit. In het samenwerkingsspel oefenen deelnemers met ruimte delen, verschil hanteren, hulp vragen en geven, wachten op elkaar en opnieuw proberen wanneer iets niet direct lukt. Juist daarin krijgt samen bewegen pedagogische betekenis.
Green2Play-kompas voor samenwerking
Green2Play helpt om samenwerkingsprocessen beter waar te nemen en beter richting te geven. Wat vraagt deze groep relationeel? Wat vraagt zij in concreet samenwerkingsgedrag? En wat vraagt zij in gedeelde verantwoordelijkheid? Het Green2Play-kompas werkt hiervoor met drie ontwikkellijnen: groepscohesie, gedragsvaardigheden samenwerken en samen verantwoordelijkheid dragen.
Groepscohesie gaat over de basis in de groep. Voelen deelnemers zich voldoende veilig en verbonden om zichtbaar te worden, initiatief te nemen en fouten te maken? Wanneer die basis nog broos is, kan zichtbaar worden dat enkele deelnemers veel ruimte nemen, terwijl anderen afwachten of naar de rand van het spel bewegen.
Gedragsvaardigheden samenwerken gaan over het concrete gedrag dat samenwerking mogelijk maakt: luisteren en overleggen, rollen verdelen, elkaar ondersteunen en samen bijstellen wanneer iets niet werkt. Een groep kan graag willen samenwerken en toch vastlopen wanneer dit handelingsrepertoire nog onvoldoende ontwikkeld is.
Samen verantwoordelijkheid dragen betekent dat deelnemers niet alleen hun eigen taak uitvoeren, maar ook oog krijgen voor het gezamenlijke proces. Dat wordt zichtbaar wanneer zij iemand erbij halen, merken dat een ander afhaakt, samen besluiten nemen en niet steeds wachten tot de begeleider het probleem oplost.
Deze ontwikkellijnen vormen geen vaste volgorde. Soms vraagt een groep vooral om meer houvast en vertrouwen. Soms is er behoefte aan duidelijker samenwerkingsgedrag. Soms kan een groep al goed overleggen, maar blijft zij afhankelijk van de begeleider zodra verantwoordelijkheid gedeeld moet worden.
De centrale vraag blijft steeds: wat heeft deze groep, in deze context, op dit moment nodig? Een activiteit is nooit pedagogisch neutraal.
Conclusie
Samen bezig zijn wordt pas samenwerken wanneer deelnemers empathisch op elkaar reageren, samen keuzes maken en aanvoelen dat hun eigen bijdrage invloed heeft op het spel van de ander.
Green2Play helpt om zichtbaar te maken wat er gebeurt tussen deelnemers in een groep: in initiatief, afstemming, materiaalgebruik, speelruimte, afspraken en groeiende verantwoordelijkheid.
We ontwikkelden voorbeeldkaarten; een aantal kun je hier downloaden.